Instytuty świeckie: Informator

Papież Pius XII, w dniu 2 lutego 1947 r., konstytucją apostolska, Provida Mater Ecclesia zatwierdził w Kościele nową formę życia konsekrowanego - instytuty świeckie. Pomimo kilkudziesięciu lat istnienia forma ta pozostaje nadal mało znana, także i duchowieństwu. Dlatego instytuty świeckie, zrzeszone w Krajowej Konferencji Instytutów Świeckich w Polsce, przygotowały niniejszy informator dla kleryków i kapłanów pragnąc przybliżyć im tę formę życia konsekrowanego. Jednocześnie pragniemy zaprosić kapłanów do współpracy w rozeznawaniu powołań do świeckiego życia konsekrowanego w ramach kierownictwa duchowego, ponieważ rola kapłana w tej delikatnej materii jest niezastąpiona.

Nowa forma życia konsekrowanego

Najbardziej charakterystyczną cechą instytutów świeckich, odróżniającą je od innych form życia konsekrowanego, jest pełna konsekracja osób, ich członków, pozostających w świecie, aby go udoskonalać i uświęcać przez swoje życie, modlitwę, pracę i działalność. Jan Paweł II w adhortacji apostolskiej Vita consecrata opisuje tę cechę jako syntezę świeckości i konsekracji: „Poprzez syntezę świeckości i konsekracji, która jest ich cechą specyficzną, zamierzają przepajać społeczeństwo nowymi energiami Królestwa Chrystusowego, dążyć do przemiany świata od wewnątrz mocą Błogosławieństw. W ten sposób, choć dzięki swej całkowitej przynależności do Boga są w pełni poświęceni Jego służbie, ich działalność w normalnych warunkach życia w świecie przyczynia się - za sprawą Ducha Świętego - do ożywienia duchem Ewangelii różnych form rzeczywistości świeckich. Dzięki temu instytuty świeckie zapewniają Kościołowi, każdy zgodnie z własnym charakterem, skuteczną obecność w społeczeństwie" (VC 10).

Tak więc obie te rzeczywistości - zarówno konsekracja jak i świeckość - stanowią istotę tego rodzaju powołania i nie mogą być rozdzielane, ale powinny się wzajemnie przenikać i wzajemnie warunkować.

Członkowie instytutów świeckich są w pełni konsekrowani i pozostają również w pełni ludźmi świeckimi.

Konsekracja i świeckość

Konsekracja w instytucie świeckim ma charakter eklezjalny, tzn., że profesja i praktyka rad ewangelicznych dokonuje się we wspólnocie powołanej przez Ducha Świętego i uznanej przez Kościół (dlatego śluby składane w instytucie świeckim są ślubami publicznymi). Jest ona prawdziwa i pełna (por. PC 11), chociaż sposób realizacji ślubów jest dostosowany do warunków życia w świecie. Wymaganie świeckości i szacunek dla jej praw nie oznacza odrzucenia czy pomniejszenia wymogów konsekracji, lecz stanowi oryginalną formę praktykowania ich w życiu świeckim.

Czystość. Ślub czystości zobowiązuje członków instytutów świeckich do doskonałej wstrzemięźliwości w celibacie i miłowania Boga niepodzielnym sercem, a w Nim wszystkich ludzi. Warunki, w których przychodzi go realizować, nie są łatwe. Kult ciała i seksu, który promuje współczesny świat, w jakimś stopniu oddziałuje i na osoby konsekrowane stawiając je wobec trudności, które z tego powodu przeżywają inni świeccy, ale jest też wezwaniem do dawania świadectwa życia zgodnego z Bożym prawem. Stąd w tym rodzaju życia bardzo ważne jest osiągnięcie odpowiedniego poziomu dojrzałości emocjonalnej jeszcze przed złożeniem ślubów. Siłę potrzebną do zachowania czystości czerpią członkowie z wewnętrznego zjednoczenia z Chrystusem i Jego dziewiczą Matką, z uczestnictwa w sakramentach i z modlitwy.


Celibat wiąże się również z samotnością którą trzeba zaakceptować i przezwyciężać przez pielęgnowanie więzi przyjaźni z tymi, którzy nam towarzyszą w powołaniu. Dlatego w zachowaniu czystości ważną rolę odgrywa wzajemna miłość i życzliwość we wspólnocie, które dają oparcie i zrozumienie.

Ubóstwo wymaga postawy wewnętrznej wolności wobec dóbr i to nie tylko materialnych, ale również takich jak zdolności, wiedza, czas, itp. W życiu członka instytutu świeckiego wyraża się to w umiarkowanym i roztropnym ich używaniu, w odpowiedzialnym wykorzystaniu ich w celu budowania lepszego świata, w solidarnym dzieleniu się z innymi, w przyjęciu kondycji człowieka świeckiego i związanej z nią, niepewności jutra (utrata pracy, samotna starość, itp.). Osoba należąca do instytutu świeckiego zachowuje prawo do posiadania dóbr materialnych, ale sposób dysponowania nimi w zależności od przełożonych określają Konstytucje poszczególnych instytutów.

Posłuszeństwo - całkowita dyspozycyjność wobec woli Ojca, który umieścił nas w świecie i dla świata - jest rozumnym i twórczym wchodzeniem w plany Boże. Polega ono w życiu konsekrowanym na wspólnym z odpowiedzialnymi rozeznawaniu woli Bożej. Wyraża się w gotowości do zaakceptowania wskazań, dyrektyw oraz konkretnych poleceń odpowiedzialnych dotyczących realizacji charyzmatu instytutu i w podporządkowaniu się im. To jest również zdawanie sprawy z inicjatyw i decyzji, podejmowanych w różnych okolicznościach w życiu zawodowym, społecznym i rodzinnym. To wierność Konstytucjom, posłuszeństwo Kościołowi oraz codziennym obowiązkom życia zawodowego i społecznego.


Wpływ konsekracji na świeckość ma przede wszystkim charakter wewnętrzny. Jesteśmy świeckimi i pozostajemy nimi po złożeniu ślubów, chociaż już świeckimi konsekrowanymi. Dobrze rozumiana i dobrze przeżywana konsekracja uzdalnia członków instytutów świeckich do tego, aby kierowali ku Bogu całą swoją działalność w świecie i pozwala na uświęcenie tej działalności, która jest częścią ich ofiary składanej Bogu. Bycie w świecie - „nie ze świata, lecz dla świata" (Paweł VI, 1970) - oznacza życie w świecie duchem Błogosławieństw, oznacza odcinanie się od „ducha świata", oznacza życie zdolne do przetwarzania codzienności w życie ewangeliczne. Świeckość członka instytutu świeckiego nie oznacza wyłącznie pozycji w Ludzie Bożym, funkcji, która utożsamia się z życiem w świecie i wykonywaniem pewnej pracy, czy zawodu świeckiego. Polega ona przede wszystkim na wewnętrznej świadomości, że jest się w świecie jako we właściwym miejscu swojej chrześcijańskiej odpowiedzialności. „Wasze warunki bytowe i społeczne są waszą rzeczywistością teologiczną - mówił Paweł VI w 1972 r. - są, wasza, drogą urzeczywistniania i dawania świadectwa zbawieniu." Ojciec święty Jan Paweł II w przemówieniu z 1980 r. jeszcze mocniej zaakcentował świeckość: „Musicie uważać się za część „świata", za zaangażowanych w uświęcanie go, przyjmując w całości wymagania płynące z uprawnionej autonomii rzeczywistości świata, z jego wartości i jego praw [...] Istnieje więc zaangażowanie się w popieranie rzeczywistości należących do porządku naturalnego, a także zaangażowanie się we wprowadzanie wartości wiary; oba mają wchodzić i harmonijnie łączyć się w naszym życiu, stanowiąc podstawową orientację i stałe natchnienie". Podkreślił, że przeżywanie rad ewangelicznych w stanie świeckim ma stan świecki umacniać, uświęcać i sprawiać, by zaangażowanie w świat i dla świata było stałe i wierne.

Misja instytutów świeckich

Każdy powołany otrzymuje jednocześnie pewną misję, jest posłany. W Vita Consecrata czytamy, że członkowie instytutów świeckich „uczestniczą w funkcji ewangelizacyjnej Kościoła poprzez:

• osobiste świadectwo życia chrześcijańskiego,

• czynne kształtowanie rzeczywistości doczesnych zgodnie z zamysłem Bożym,

• współpracę w służbie kościelnej wspólnocie w sposób zgodny ze świeckim stylem życia, jaki jest im właściwy." (VC 32).

Świeccy konsekrowani swoją misję pełnią „od strony świata", a także przy użyciu świeckich środków, starając się na podobieństwo zaczynu przepoić wszystko duchem ewangelicznym. Apostolstwo świeckich konsekrowanych nie ma zwykle charakteru instytucjonalnego. Z jednej strony jest ono ukrytym i podejmowanym indywidualnie działaniem na rzecz wcielania w świat ewangelicznych wartości, a z drugiej strony - „znakiem sprzeciwu" wobec ducha świata. Będzie to więc świadectwo życia w środowisku obojętnym religijnie lub wrogim Chrystusowi, jak również modlitwa wstawiennicza i włączanie własnej pracy, cierpienia, a także spraw spotkanych ludzi w Ofiarę Eucharystyczną. Będzie to praca zawodowa wykonywana kompetentnie, rzetelnie, uczciwie i w duchu służby człowiekowi. Będzie to działalność w duchu chrześcijańskim na polu politycznym, gospodarczym, kulturalnym i społecznym, w rozmaitego typu organizacjach, stowarzyszeniach, fundacjach, itp., zarówno kościelnych jak i świeckich.

Ojciec Święty Jan Paweł II w adhortacji Vita consecrata wskazuje szczególnie na dwa „aeropagi", gdzie członkowie instytutów świeckich powinni pełnić swoją misję. Jest to:

• praca w państwowych strukturach edukacji (por. VC 97), oraz

• włączanie się w religijną formację osób kierujących publicznymi i prywatnymi środkami przekazu oraz ich pracowników, tak aby z jednej strony zapobiegać szkodom powodowanym przez niewłaściwe ich używanie, a z drugiej przyczyniać się do podnoszenia poziomu programów przez treści zgodne z prawem moralnym i bogate w wartości humanistyczne i chrześcijańskie (por. VC 99).


Niektóre instytuty prowadzą własne dzieła, np.: domy rekolekcyjne, wydawnictwa, instytuty naukowo-dydaktyczne.

Modlitwa i asceza

Centralne miejsce w życiu członka instytutu świeckiego musi zajmować modlitwa i asceza, aby móc odpowiedzieć na Boże powołanie i aby sprostać wymaganiom tego powołania. Świeccy konsekrowani umacniają swoją więź z Chrystusem codziennym uczestnictwem w Eucharystii i rozważaniem Słowa Bożego. Odnowie wewnętrznej ma służyć częste przystępowanie do sakramentu pokuty i kierownictwo duchowe, a także dni skupienia i rekolekcje (por. KPK 719). To są ogólne zobowiązania wskazane przez Kościół, ale Konstytucje poszczególnych instytutów poszerzają życie modlitwy o Liturgię Godzin, modlitwę myślną, różaniec, adorację Najświętszego Sakramentu, a także o inne formy modlitwy.

Pomocą w dochowaniu wierności modlitwie jest planowanie dnia, które obejmuje obowiązki duchowe i świeckie. Ten plan dnia nie jest czymś sztywnym, ale sposobem szukania równowagi pomiędzy kontaktem z Bogiem a kontaktem z ludźmi, modlitwą a zaangażowaniem w sprawy ludzkie.

Życie braterskie

Powołanie do świeckiego życia konsekrowanego przeżywane jest we wspólnocie, nie na zasadzie życia pod jednym dachem, ale na zasadzie jedności. Bowiem członkowie instytutów żyją zwykle samotnie lub z najbliższą rodziną a rzadko w braterskiej wspólnocie. Dar jedności i komunii, dar Ducha Świętego dla całego Kościoła, znajduje swoje odbicie we wspólnotach w nim istniejących. Każdy instytut świecki jest wspólnotą duchową i braterską, wspólnotą powołania i udziału w tym samym charyzmacie, braterstwem urzeczywistniającym się we wzajemnych relacjach mających charakter stosunków rodzinnych.


Wspólnota instytutu świeckiego przypomina żyjącą w diasporze wspólnotę pierwotnego Kościoła, która spotykała się na modlitwie i sprawowaniu Eucharystii, i żyła Ewangelią w zwyczajnych warunkach świata, ale „jeden duch i jedno serce ożywiało wszystkich wiernych" (Dz 4,32). Podstawową formę życia braterskiego stanowią spotkania członków. Odbywają, się one ze stała, częstotliwością i mogą gromadzić członków mniejszej wspólnoty, albo członków z danego regionu czy cała, wspólnotę instytutu. Mają też różny charakter. Spotykamy się, aby modlić się wspólnie, pogłębiać wiarę, formować siebie do życia radami ewangelicznymi w świecie i do apostolstwa, wzbogacać intelektualnie, dzielić się doświadczeniami i świętować, cieszyć się wzajemną obecnością,. Braterstwo nasze znajduje także swój wyraz w kontaktach osobistych, we współpracy, we wzajemnej pomocy. Podtrzymujemy więź przez korespondencję, telefony, oraz przez biuletyny czy gazetki.

Formacja

Powołanie do życia konsekrowanego w instytucie świeckim ma swoją specyfikę. Człowiek czuje się wezwany przez Chrystusa, chce służyć Bogu, ale jednocześnie pragnie pozostać w świecie; pragnie być obecny wśród ludzi, dzielić trud ich życia, wykonywać swój zawód, służyć ludziom swoimi zdolnościami i pracą.

Jest rzeczą oczywistą, że złożenie profesji i podjęcie życia członka instytutu świeckiego wymaga przygotowania. Służy temu najpierw okres formacji początkowej, który nie może być krótszy niż 2 lata (odpowiednik nowicjatu zakonnego). Jego celem jest rozpoznanie i utwierdzenie się w powołaniu, odnalezienie swego miejsca w Kościele i w świecie, przygotowanie do pełnego poświęcenia się Bogu. Kandydat lub kandydatka wprowadzani są w podstawy życia konsekrowanego w świecie; poznają duchowość, charyzmat i misję instytutu, jego Konstytucje i podejmują, właściwa, mu praktykę rad ewangelicznych, pogłębiają więź z Bogiem przez modlitwę liturgiczną i osobista. Zwykle formacja ta prowadzona jest indywidualnie, ale poprzez udział w różnych formach życia wspólnotowego w formacji uczestniczy również cała wspólnota instytutu. Po złożeniu ślubów formacja jest kontynuowana i pogłębiana przez okres ślubów rocznych, aż do ślubów wieczystych, które mogą być złożone nie wcześniej niż 5 lat po pierwszych ślubach.

„Nikt z nas nie osiągnął doskonałości, do której został powołany, każdy z nas jest na etapie formacji, ciągle jest w drodze" (Jan Paweł II, 1984). Dlatego po złożeniu ślubów wieczystych formacja trwa nadal, jest to tak zwana formacja ustawiczna. Członkowie instytutów mają być „starannie wykształceni i wyrobieni w sprawach Bożych i ludzkich" (PC 11). Konieczna jest więc stała formacja duchowa i teologiczna, formacja do apostolstwa świeckich, a także formacja kulturowa i społeczna, wreszcie formacja zawodowa, aby być kompetentnym w pracy zawodowej, która wymaga ciągłego podnoszenia kwalifikacji. Nierzadko też zdarza się zmiana zawodu czy działalności i trzeba formację zawodową zaczynać od początku. Ważne jest zachowanie równowagi między formacją w sprawach Bożych a formacją w sprawacn ludzkich, gdyż czasami może się zdarzyć, że ćwiczymy tylko jedno „skrzydło". Członek instytutu świeckiego jest odpowiedzialny za swoja, formację, zarówno, gdy chodzi o korzystanie z tej, którą udostępnia mu własny instytut, jak i o dojrzały wybór z szerokiej oferty kościelnej i świeckiej.

Dyskrecja

Sam rodzaj życia prowadzonego w świecie, bez habitu i oznak zewnętrznych konsekracji, bez życia wspólnego, sugeruje przyjęcie dyskrecji jako formy życia i działania, jako sposobu prowadzenia apostolstwa. Ewangeliczny obraz działania na podobieństwo zaczynu, który Magisterium Kościoła przytacza dla opisania życia i apostolstwa instytutów świeckich, niejako wprost implikuje dyskrecję. Dyskrecja ma także swoje uzasadnienie w pragnieniu przenikania do wszystkich środowisk i pracowania razem z innymi bez żadnej różnicy. Dyskrecja, którą członkowie niektórych instytutów świeckich otaczają
swoje powołanie, nie stanowi wymogu w tym rodzaju życia, ale znaczna część instytutów świeckich przyjmuje ją jako zasadę życia.

Wzorem, który naśladują członkowie instytutów świeckich, jest ukryte życie Jezusa i Jego Najświętszej Matki w Nazarecie. Również Chrystus uczył, w jakimś sensie, dyskrecji swoich uczniów. Wszystkie akty religijne - modlitwę, post, jałmużnę - uczył otaczać dyskrecją. Kiedy się modlisz... módl się w ukryciu; kiedy pościsz... czyń to w ukryciu; a kiedy dajesz jałmużnę... niech nie wie twoja lewa ręka, co czyni prawa. A Bóg, który widzi w ukryciu... odda tobie (por. Mt 6,1-18). Żyć w "skrytości Ojca" - to jest duchowość ucznia Chrystusa, to jest nasza duchowość. Zamiast głosić kim jesteśmy, Chrystus wymaga od nas, abyśmy świadczyli o Nim przez konkretne czyny, przez nasze postawy życiowe. Mamy świadczyć dobro w taki sposób, aby ludzie widząc je, chwalili Boga a nie nas. Dyskrecja jest skutecznym środkiem, pomocą w apostołowaniu świeckiego konsekrowanego, natomiast nie może być celem sama w sobie.

Kleryckie instytuty świeckie

Pius XII, konstytucją Pmvida Mater Ecclesia, ustanowił również instytuty świeckie kapłanów, w których kapłani diecezjalni dodatkowo - poprzez rady ewangeliczne - poświęcają swoje życie na szczególnie ofiarną posługę w Kościele lokalnym. Celem kleryckich instytutów świeckich jest pogłębianie duchowości kapłańskiej dzięki duchowemu bogactwu danego instytutu. Instytut pomaga swoim członkom, aby byli wśród współbraci w kapłaństwie zaczynem komunii i apostolskiej gorliwości (VC 10). We wspólnocie instytutu świeckiego jego członkowie budują więzy kapłańskiego braterstwa, znajdują oparcie w różnorodnych trudnościach, wzajemnie świadczą sobie pomoc w zadaniach, które przychodzi im spełniać w diecezji.

W odróżnieniu od świeckich nie podejmują oni odpowiedzialności za świat przez bezpośrednie działanie w porządku doczesnym, ale przez kapłańskie posługiwanie i przez swoją rolę wychowawców wiary (DK 6). Konsekracja kapłana
w instytucie świeckim nie ma na celu zastępowania konsekracji otrzymanej z tytułu święceń, ale praktykowanie radykalizmu ewangelicznego, który ma się przyczynić do większej dyspozycyjności.


Instytuty świeckie w Polsce i na świecie

W Polsce większość instytutów jest zrzeszona w Krajowej Konferencji Instytutów Świeckich (KKIS), która została kanonicznie erygowana przez Stolicę Apostolską. Stanowi ona forum dla współpracy instytutów i podtrzymuje więzi między instytutami. Ponadto prowadzi promocję świeckiego życia konsekrowanego przez wydawnictwa i poradnie powołaniowe. KKIŚ wydaje dla swoich członków biuletyn Dla Boga i świata, a także organizuje kongresy krajowe. Krajowa Konferencja działa w pełnej jedności z Episkopatem Polski.

Aktualnie do KKIŚ należy ponad 30 instytutów (jest w nich około 1200 członków), zarówno powstałe w Polsce, jak i instytuty międzynarodowe. Ogromna, większość z nich stanowią instytuty żeńskie; instytuty świeckie męskie są trzy i jeden instytut kapłański. Ponadto są instytuty, które mają obie gałęzie: żeńską i męską, a nawet trzy gałęzie - łącznie z instytutem kapłańskim. Działają w Polsce również instytuty świeckie, które nie przystąpiły do Konferencji. Wśród instytutów obecnych w Polsce są reprezentowane wszystkie podstawowe duchowości.

Międzynarodowa struktura, jaką jest Światowa Konferencja Instytutów Świeckich (CM1S) działająca w jedności ze Stolicą Apostolską, organizuje współpracę między instytutami świeckimi całego świata; ułatwia kontakty, wymianę doświadczeń i braterska, pomoc. W tym celu wydaje, w kilku wersjach językowych, biuletyn Dialogo oraz organizuje, co cztery lata, Światowe Kongresy Instytutów Świeckich. Jeden z tych Kongresów (ósmy z kolei) odbył się w 2004 r. w Częstochowie. W tym czasie do CMIS należały 184 instytuty świeckie (6 z Afryki, 24 z Ameryki, 5 z Azji i 149 z Europy, w tym także instytuty z Polski). Część z tych instytutów stanowią, instytuty międzynarodowe, które nierzadko zrzeszają, członków żyjących na różnych kontynentach.

Źródła informacji


Kodeks Prawa Kanonicznego. Kanony: 710-730;

Z Chrystusem w świecie. Wypowiedzi Kościoła. Materiały z sympozjum, red. ks. Marek Chmielewski, ks. Walerian Słomka i Krystyna Stawecka, Lublin 1997,(wydawnictwo: Polihymnia);

Z Chrystusem w świecie. Wypowiedzi Kościoła na temat instytutów świeckich, oprac. ks. Marek Chmielewski, wyd. II, Lublin 2003, (wydawnictwo: Polihymnia);

Ks. Piotr Walkiewicz - Duchowość świeckich konsekrowanych, Lublin 2003,(wydawnictwo: Polihymnia);

Świeccy konsekrowani w Kościele lokalnym. Materiały z sesji naukowej w KUL, oprać. ks. Marek Chmielewski, Lublin 2004, (wydawnictwo: Polihymnia).

Prezentacje poszczególnych instytutów można znaleźć w następujących publikacjach:

W sercu świata. Świeccy konsekrowani, Kraków 1999, (wydawnictwo: „Poligrafia
Salezjańska");

Bogumił Łoziński - Leksykon zakonów w Polsce. Instytuty życia konsekrowanego
i stowarzyszenia życia apostolskiego, Warszawa 2002, (wydawnictwo: Katolicka
Agencja Informacyjna).